De levens van Jatgeir, Elias en Frank lijken onderling inwisselbaar. Het zijn stugge Noren die hun gevoelens niet onder woorden kunnen brengen, laat staan wanneer er een vrouw in de buurt is. Jatgeir en Elias wonen al hun hele leven in het vissersdorpje Vaim. Af en toe reist Jatgeir met zijn motorboot naar Bergen of de gemeente Sund om wat kleur te geven aan zijn monotone dagen. Bij een van die tochten duikt er een oude bekende op. Jatgeirs leven neemt een onverwachte wending, en dat zullen ze in Vaim geweten hebben.

Er wordt wel eens gezegd dat het winnen van de Nobelprijs een vloek is voor schrijvers. Annie Ernaux (winnaar in 2022) gaf toe dat ze sindsdien nog moeilijk iets op papier krijgt, Mo Yan (2012) heeft tegenwoordig zelfs de hulp nodig van ChatGPT om een speech te schrijven. Jon Fosse blijft voorlopig van die vloek gespaard. Vaim is zijn eerste boek sinds hij de prijs in 2023 in ontvangst nam, en het eerste deel van een losse trilogie die zich rond het gelijknamige fictieve dorp afspeelt.

Net als Fosses magnum opus Septologie en de novelle Een schitterend wit , bestaat Vaim uit één lange zin. Gelukkig voegt Fosse spaties toe om dialogen aan te duiden, en is het boek in drie hoofdstukken opgedeeld die elk aan een van de personages gewijd zijn.

Droomboot

Met dat opzet situeert het boek zich ergens tussen roman en verhalenbundel. Jatgeir, Elias en Frank zijn dan wel van hetzelfde zwijgzame en innerlijk nerveuze type, toch wisselt Fosse behendig van genre tussen de hoofdstukken. Daarbij probeert hij voorzichtig nieuwe dingen uit, van happy end tot spookverhaal.

Vaim is veel verhalender dan zijn eerder werk, al blijft de plot nog altijd karig. Met de intrede van Elias grijpt hij terug naar metafysische bespiegelingen en balanceert hij op het randje van de sentimentaliteit. Gelukkig trekt afsluiter Frank dat recht. In Jatgeirs verhaal, veruit het langste hoofdstuk, knipoogt de auteur naar De vogels (1957) van Tarjei Vesaas. Zo weet Fosse de drie uiteenlopende verhalen toch knap te kaderen tot een geheel.

Fosse is nog steeds gefascineerd door de onbenoembaarheid van het bestaan, miscommunicatie en de angst voor de dood. Vaim geeft een luchtigere invulling aan die thema's en is bij momenten behoorlijk grappig. Zo lijden de drie mannen aan een “jarenlang opgestapeld verlangen” dat ze niet kunnen tegenhouden, maar uiteindelijk zijn het toch steeds de vrouwelijke personages die initiatief nemen. Fosse buigt zich over de zogenaamde 'epidemie van mannelijke eenzaamheid' met evenveel empathie als kritische zin. Frank zelf komt niet verder dan het inzicht “alles was vreemd, ja, dat mag later op mijn grafsteen staan, als mijn leven moet worden samen- gevat, zoals dat heet, dan het liefst met deze woorden, alles was vreemd”.

Alles is inderdaad nog steeds vreemd in Fosses universum. Zoals de neurotische Jatgeir zich tijdens een sprookjesachtige ontmoeting bedenkt: “Iets droomachtigs heeft de werkelijkheid in mijn leven altijd wel gehad, de werkelijkheid ligt in de droom zoals de boot in de zee ligt, denk ik, of is het andersom, dat de zee de werkelijkheid is en de boot de droom, want een boot is toch altijd een droom van iets, ja, dat is zo, in ieder geval wat mij betreft, maar wat voor droom, dat weet ik niet precies”.

Fosse houdt de tijdsperiode van dit boek bewust vaag, en in een Samuel Beckett-waardige scène discussieert een personage driftig over zijn eigen naam. Ook in de Septologie- trilogie kwam de auteur voortdurend terug op dat thema, met titels als Ik is een ander en De nieuwe naam . In Vaim benoemt hij naar oude gewoonte Bergen als Bjørgvin, de Oudnoorse naam van de stad. De gemeente Sund bevindt zich op de eveneens anachronistisch benoemde eilandenketen Sartor. Volgens Wikipedia werd de gemeente in 2020 opgeheven. Vaim heeft dan weer nooit bestaan, al is Fosse er nog lang niet mee klaar. De komende twee jaar volgen nog Vaim Hotel en Weekblad Vaim . Benieuwd naar wat voor eenzame individuen er nog allemaal ronddwalen in dat vreemde vissersdorp.

Een contemplatieve roman over standvastigheid, verlangens en het lot. Jatgeir reist per boot vanuit het vissersdorpje Vaim naar de stad Bjørgvin voor naald en draad, maar wordt door de verkoopster bedrogen. Terug op zijn boot valt hij in slaap. Hij wordt wakker wanneer een vrouw zijn naam roept: het blijkt zijn jeugdliefde Eline, die haar man Frank heeft verlaten en terug wil naar Vaim. Het verhaal wordt verteld vanuit afwisselend het perspectief van Jatgeir, Frank en Jatgeis vriend Elias. In een talige stijl en dicht op de huid geschreven, met zeer lange aaneengeschakelde zinnen en zonder gebruik van punten. Met auteursportret in zwart-wit. Uitsluitend geschikt voor een literaire lezersgroep. Jon Fosse (Haugesund, 1959) is een Noorse schrijver. Hij schreef vele boeken. Zijn werk wordt in verschillende landen uitgegeven en won meerdere prestigieuze literaire prijzen, waaronder de Nobelprijs voor de Literatuur in 2023. ‘Vaim’ is het eerste deel in een nieuwe trilogie over het gelijknamige fictieve vissersdorp. Deel twee verschijnt naar verwachting in 2026.